ACAT Nederland

…ter gelegenheid van de dag van de mensenrechten.

Het absolute verbod op foltering, één van de hoekstenen van het gebouw van het internationale verdediging van de mensenrechten, davert op haar fundamenten. Het rechtsprincipe van de fysieke integriteit en van de waardigheid van de mens werden als verworven beschouwd en niemand kon die aanvallen. Vandaag is ze één van de slachtoffers van de oorlog tegen het terrorisme.

Niemand betwist dat alle landen niet alleen het recht maar ook de plicht hebben hun burgers te verdedigen tegen agressie. Het internationaal terrorisme eist dat de verschillende regeringen een gecoördineerde samenwerking tot stand brengen op vlak van ordehandhaving binnen en buiten hun grenzen. Sommige rechten kunnen in vrage gesteld worden wegens dringende en grote gevaren.

Het recht van niet onderworpen te worden aan foltering of wrede of onmenselijke en vernederende behandelingen valt daar niet onder. Dit recht kan nooit aangevochten worden of verminderd worden waar ook ter wereld en in welke situatie ook.

Enkele staten die deel uit maken van de UNO respecteren dat verbod niet meer en onderwerpen hun burgers en andere mensen aan foltering soms op systematische en veralgemeende manier. Alhoewel er grote garanties bestaan om preventief foltering te voorkomen hebben sommige staten die niet geïmplementeerd in hun wetgeving of als zij het toch gedaan hebben respecteren ze die niet in de praktijk.

Het Hoog Commissariaat voor mensenrechten krijgt meer en meer klachten binnen over overheidspersonen die beroep doet op foltering in het kader van het vervolgen van criminelen in naam van de strijd tegen het terrorisme. Ze ondernemen subtiele pogingen om het verbod te minimaliseren of om het verbod te omzeilen.

Sommige regeringen beweren dat die regels niet meer van toepassing zijn. We leven in een nieuwe wereld waar nieuwe regels gelden als normaal. Daarmee verrechtvaardigen zij de regels waarmee zij hun gevangenen behandelen. Nochtans een onwettige methode om gevangen te ondervragen blijft altijd onwettig welke ook de motivering is die de regering naar voren schuift.

Het internationaal terrorisme kent een nooit geziene intensiteit. Het neemt niet weg dat de wetten en de toepassing van de wetten niet veranderd zijn en dat de antwoorden op dat terrorisme verstandige en efficiënte maatregelen vereisen. Geen enkel geloofwaardig argument werd uitgesproken dat zou doen verstaan dat we de positieve ontwikkelingen moeten laten vallen wat betreft de bescherming en de voorrang van de mensenrechten over heel de wereld. Integendeel de strijd tegen het terrorisme kan maar gewonnen worden als de internationale wetten ter verdediging van de mensenrechten gerespecteerd worden overal en altijd. Foltering is niet alleen immoreel en onwettig, foltering is ook ondoeltreffend. De opkomst van het gewelddadig en vernietigend terrorisme verandert niets aan de rechten van de mensen. Een beperkend invulling van het begrip foltering om ondervragingstechieken te verrechtvaardigen kunnen evenmin en helpen niet.

Vandaag zijn er twee praktijken die het verbod op foltering op de helling plaatsen. De eerste is het feit dat gevangenen naar landen gestuurd worden waar foltering toegepast worden. Die landen dekken zich door de zogenaamde diplomatieke garanties. De tweede is: het feit dat gevangenen vast gehouden worden op geheime plaatsen. In het eerste geval is het land dat zijn gevangenen naar andere landen stuurt medeplichtig. In het tweede geval kan het land foltering laten gebeuren door zijn eigen agenten.

Het vragen van zogezegde diplomatieke garanties om foltering te vermijden is gevaarlijk. Er is een internationaal verbod om gevangenen te sturen naar landen die folteren of onmenselijke of vernederende behandelingen toepassen. Het is het principe van non-refoulement. …

Die diplomatieke garanties stemmen ons sceptisch. Als er geen risico is van foltering dan zijn ze niet nodig. Als er wel risico is dan zijn die garanties overbodig en nutteloos. De garanties dat de doodstraf niet zal opgelegd worden zijn gemakkelijk te controleren. Dat is niet het geval voor foltering. Tenzij de foltering opgenomen worden door video camera’s is foltering in de meester gevallen niet te controleren. De gevangenen kunnen in groep hun beulen aanklagen als ze privaat en anoniem ondervraagd worden. Een individu zal of durft dit niet doen omdat hij zijn beulen vreest.

Het probleem zit dieper zelfs als er een systeem van controle zou bestaan. Effectief sommige landen hebben akkoorden gesloten met andere landen over kwesties die in de UNO verdragen zijn vastgelegd en die zo heel het apparaat ondermijnen. De diplomatieke garanties scheppen een systeem met twee soorten van gevangenen. Sommige zijn beschermd en andere vallen niet onder die bescherming met alle gevolgen van dien. Nochtans hebben allen recht op bescherming van de VN.

In plaats van die bescherming te geven aan enkelen moest die gelden voor alle gevangenen. In plaats van aandacht te geven aan één persoon zou men moeten een systeem vinden om alle behandelingen van gevangenen te controleren in alle detentiecentra. De instrumenten bestaan om dat te doen zie het protocol bij de conventie tegen foltering die mechanismen kan tot stand brengen om informatie te hebben in alle detentiecentra.

Mag ik even een andere zorg uitspreken. Gevangenen vasthouden op geheime plaatsen heeft altijd bestaan maar nu krijgt ze een nieuwe actualiteit in het kader van de oorlog tegen het terrorisme. Een groot aantal gevangenen zitten vandaag vast op geheime plaatsen. Iemand opsluiten op een geheime plaats zonder dat de detentie zelfs gekend is, wordt als een acte van foltering beschouwd voor de persoon in kwestie, voor zijn familie die geen informatie heeft, we hebben te maken met ‘verdwijning’. De geheime detentie laat natuurlijk foltering gemakkelijker toe. Welke de waarde ook is van de informatie die op die manier tot stand komt – er zijn redenen genoeg om te geloven dat de geloofwaardigheid nul is – sommige normen bij het behandelen van de gevangenen kunnen niet overtreden worden. Beroep doen op foltering of onmenselijke behandeling exposeert zij die het doen aan een burgerlijke en criminele verantwoordelijkheid. Zij staan blootgesteld aan wraak.

Zoals velen geloof ik in het oppergezag van het recht om ons te gidsen doorheen de uitdagingen van vandaag. De wet beoogt het juiste evenwicht tussen de belangen van de staat i.v.m. veiligheid en het wettelijk recht van het individu op vrijheid en op persoonlijke veiligheid. Dat moet gebeuren in een klimaat van sereniteit, rationeel, zonder passie zelfs wanneer terreur toeslaat. De mensenrechten worden soms voorgesteld als zijnde een hindernis bij het toepassen van de wet. De rechten van de mens en de voorrang van het recht bevoordelen de veiligheid van de mensen. De eerbied voor de mensenrechten van het oppergezag van het recht vermindert het risico van sociale onlusten waardoor de maatschappij een zekere stabiliteit verwerft. Het nastreven van de veiligheid boven alles kan een wereld tot stand brengen waar we niet meer vrij zijn en niet meer veilig.

Ter gelegenheid van de dag voor mensenrechten roep ik alle regeringen op om hun engagement tegen foltering trouw te blijven. Ze moeten foltering afkeuren en veroordelen. Ze moeten het principe van non-refoulement respecteren door mensen niet terug te sturen naar landen van herkomst waar gefolterd wordt. Gedetineerden hebben recht op bezoek en men moet geheime detentie plaatsen afschaffen. Folteraars moeten vervolgd worden. Uitspraken gedaan onder foltering moeten als waardeloos beschouwd worden of de ondervraging in eigen land op in een vreemd land gebeurde. We roepen alle landen – die het nog niet deden – de internationale verdragen tegen foltering en de protocollen te ondertekenen.

vertaling Luc De Prest