In dit nieuwe nummer van ACAT NIEUWS vindt u een paar toespraken die gehouden werden tijdens de internationale zomercursus aan het Internationale Instituut voor Mensenrechten in Straatsburg.
ACAT voorzitter Antoon van Hooft geeft verslag van twee lezingen.
Prof. Andrew Coyle gaf een lezing over het gevangeniswezen. Hij heeft baanbrekend werk verricht om standaarden te ontwikkelen die tegenwoordig in gevangenissen toepast worden. Hij is nu professor aan het Centrum voor Gevangenis Studies in Londen. Hiervoor was hij 25 jaar actief als gevangenis directeur. Hij is tevens adviseur voor de VN, de Raad van Europa en voor verschillende regeringen.
Mr. John P. Cerone is directeur van het Centrum voor Internationaal Recht en Beleid, aan de New England School of Law te Boston, VS. In zijn lezing over ‘geheime detentiecentra’ maakt hij duidelijk dat het internationale recht soms zo gecompliceerd in elkaar steekt dat een duidelijke overtreding van mensenrechten moeilijk is aan te pakken.
René Cassin
Het “International Institute of Human Rights” is een onafhankelijke vereniging met wereldwijd ca. 300 leden (individuen en groepen) zoals universiteiten, onderzoekers en werkers in Mensenrechten. Het instituut werd in 1969 opgericht door René Cassin, nadat hij in 1968 de Nobelprijs voor de Vrede had ontvangen, samen met een groep mensen die een colloquium over het Europese Verdrag van de Mensenrechten had gehouden. De oprichting viel samen met de viering van de 20e verjaardag van de Verklaring van de Rechten van de Mens, waarvan hij een van de belangrijkste schrijvers was.
René Cassin (1887-1976) was de eerste vice-president van het Europese Hof van de Rechten van de Mens en zat het Hof voor van 1965 tot 1968. Het Instituut ontving de UNESCO Prijs voor onderwijs in mensenrechten in 1994.
‘Op deze planeet zal geen Vrede zijn, zo lang mensenrechten ergens op de wereld worden geschonden’ René Cassin.
In ‘Courrier’ van ACAT Frankrijk leest u een terugblik op de VS, een jaar na president Barack Obama.
MENSENRECHTEN IN DE GEVANGENIS, DOOR PROF. ANDREW COYLE
Prof. Andrew Coyle
Wat is de gevangenis voor situatie, wat willen we ermee bereiken? In zijn functie van directeur had hij te maken met een gevangenis waar de gevangenen voor het grootste gedeelte moeilijk en gevaarlijk waren. Zij hadden in hun verleden zware misdaden begaan en de taak was duidelijk: houdt deze mensen weg uit de publieke sfeer. Velen boden weerstand, wilden geen gevangeniskleren dragen, liepen naakt rond en bevuilden de muren, de dekens maar ook zichzelf met eigen fecaliën. De stafleden droegen helmen en waren gewapend met schilden. Hij kreeg het voor elkaar dat de situatie zich normaliseerde en dat er normale omgangsvormen ontstonden. Zijn geheim: de gevangene weer als mens zien. Zijn credo: breng menselijkheid terug in de gevangenis.
20 jaar geleden in Londen. De Brickston gevangenis telt 1200 mensen waarvan 60% in voorarrest. 300 van hen waren mentaal ernstig gehandicapt:
drugsverslaafden, alcoholisten, daklozen; mensen aan de rand van de maatschappij. Velen van hen hoorden hier niet thuis, de gevangenis is geen plek om deze mensen op te sluiten. Zij hebben begeleiding en therapie nodig. Wat is dan wel de functie van de gevangenis? Wat kan er bereikt worden en wat niet?
De gevangenis is het laatste geheim in de maatschappij. Men weet niet wat zich daar afspeelt, terwijl alles wat er gebeurt mede in jouw naam gebeurt.
De gevangenis in de huidige vorm bestaat pas 250 – 300 jaar. Altijd wel werden mensen opgesloten, bijv. omdat zij schulden hadden of hun executie moesten afwachten. Iemand gevangen zetten als straf is tamelijk nieuw.
REDEN VOOR EEN GEVANGENISSTRAF
1. Straf als vrijheidsberoving
2. Als afschrikking, algemeen en individueel (omdat er een gevangenis is wordt de misdaad
niet gepleegd)
3. Opvoeding (je komt er als betere persoon uit)
4. Bescherming van het publiek (bij gevaarlijke typen)
5. Uitsluiting van je eigen gemeenschap
Nu de meeste landen de doodstraf hebben afgeschaft is gevangenisstraf de zwaarste straf. Het merendeel van de misdaden is gerelateerd aan alcohol en drugs. Ze gebeuren op basis van impulsen, en niet via een rationele weg.
Daarom werkt de gevangenis niet als afschrikmiddel. Het effect van de gevangenis is niet indrukwekkend. Wanneer iemand voor de tweede keer vast moet zitten is het waarschijnlijk dat het ook een derde keer zal gebeuren. 50% van de gevangenen recidiveert.
Prof. Coyle heeft de hele wereld afgereid om gevangenissen te bezoeken.
HIJ ONDERSCHEIDT VIJF CATEGORIEËN:
1. De Sub-Sahara en Zuid-Azië. Het gevangenisconcept behoort niet tot hun cultuur. Hun idee
is dat een groep jonge mannen economisch en sociaal afhankelijk wordt van de
maatschappij, vooral van de eigen familie. De koloniale machten brachten de gevangenissen
mee. Hier vind je de slechtste voorbeelden van gevangenissen. Er is gebrek aan allerlei
middelen, vooral financieel. In India wordt de gevangenis het minst toegepast. 75 % van de
gevangenen zit in voorarrest.
2. Latijns Amerika. Er heerst een gebrek aan controle, er is sprake van corruptie en veel geweld.
De stafleden komen zelf niet in de cellen. Er zijn patio’s waar de gevangenen aan hun lot
worden overgelaten. In Columbia gaan alleen zwaar bewapende soldaten de gevangenis in.
Het leven voor een gevangene kan hier zeer zwaar zijn. Positief is dat men erkent dat zaken
moeten veranderen en dat het systeem menselijker moet worden.
3. Voormalige Sovjet-Unie en China. Zij maken op een buitengewone schaal gebruik van
gevangenissen. Iemand die de wet breekt wordt gezien als afvallig. Berucht waren de Goelag
en Boertirka 1777 in Moskou. Gevangenen moesten 1 tot 2 jaar naar Siberië lopen! Vaak werd
de familie meegenomen. Veel gevangenissen vertonen nog steeds overblijfselen uit die tijd.
De laatste 20 jaar is er veel ten goede veranderd. De maatschappij is China is gebaseerd op
Confucius. Verander en kijk in geen geval naar de wereld.
4. West Europa. Als er geen andere mogelijkheid is dan wordt voor de gevangenis gekozen. Het
aantal opsluitingen is de laatste jaren drastisch toegenomen.
5. Verenigde Staten van Amerika. De gevangenis wordt overtrokken veel gebruikt: 4,6 % van de
bevolking zit in de gevangenis, 23 % van alle gevangenen ter wereld woont in Amerika.
GEVANGENISSEN ZIJN CULTURELE INSTITUTEN
In de hele wereld zitten 9,8 miljoen mensen (mannen, vrouwen en kinderen) in de gevangenis. Het merendeel is man, 2 -10 % is vrouw en 5 % kind. De gevangenis is een manneninstituut.
50 % van de gevangenen woont in drie landen: USA, China en Rusland.
Het gemiddeld aantal gevangenen in de wereld is 140 per 100.000 inwoners. Voor West-Europa is dit getal 100, voor Nigeria 28, voor India 33, voor Rusland 628, USA 756.
In sommige landen wordt opsluiting enkel gebruikt voor hen die zeer ernstige misdaden hebben begaan. Andere landen kiezen ervoor grote aantallen overtreders van kleinere vergrijpen op te sluiten, met inbegrip van mannen en vrouwen die geestelijk ziek zijn en soms zelfs jongere of kind zijn.
HELPT HET GEVANGEN HOUDEN VAN MENSEN DE MISDAAD TE BESTRIJDEN?
In het algemeen is er geen relatie tussen het aantal gevangenen en de misdaadcijfers. Het is moeilijk de gegevens internationaal te vergelijken. Studies laten zien dat veranderingen in misdaadcijfers tussen 1980 en 2005 geen relatie vertonen met de gevangenschap cijfers. Ook wordt de misdaad niet beïnvloed door de veranderende trends van gevangenschap. In de meeste landen worden mensen opgesloten wanneer zij een misdaad begaan hebben. Het valt op dat dit sociaal bepaald is. Minderheidsgroepen en gemarginaliseerde groepen zitten vooral in de gevangenis. Hogere sociale groepen komen veel minder voor onder de gevangenen. De laatste jaren neemt het aantal mensen met een buitenlandse nationaliteit sterk toe. In België bijvoorbeeld heeft 45% niet de Belgische nationaliteit. Je zou je moeten afvragen hoe dat komt.
WAT BETEKENT HET OM IN DE GEVANGENIS TE ZITTEN?
De gevangenissen zijn vaak overbevolkt. Het aantal criminelen neemt toe. Het begrip ‘overbevolkt’ heeft in de verschillende landen een verschillende betekenis. In West Europa zijn individuele cellen, In Rusland delen vaak drie gevangenen één bed. Officieel bewonen 20 gevangenen een cel, maar in de praktijk zijn het er 120.
De gezondheidszorg is een groot probleem. Vaak is de bevolking arm en wordt niet goed voor hun gezondheid gezorgd. Hierdoor ontstaan ziekten zoals tuberculose. Alleen al het zorgen voor voldoende voedsel en schoon water, een bed om in te slapen en toegang tot verse lucht kan een fulltime taak zijn. De stafleden zijn vaak niet goed opgeleid voor hun taak en zij worden vaak slecht betaald. Veiligheid voor de gevangen krijgt te weinig aandacht.
WELK MODEL GEVANGENIS WERKT GOED?
Prof. Coyle heeft gezocht naar een international model voor gevangenissen. En naar hoe een goed geleide gevangenis er uit zou moeten zien. Hij kwam tot de conclusie dat een gevangenis het beste functioneert wanneer de leiding werkt in de context van de Rechten van de Mens. Het Mensenrechten model kan in alle landen en alle culturen worden toegepast. Bovendien is het een geëigende en effectieve manier om de gevangenis te leiden. Het blijkt dat de discussie niet gaat over de mensenrechtenstandaarden, maar wel over de implementatie ervan.
Zo zegt artikel 10 van het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten
1. Allen die van hun vrijheid zijn beroofd dienen te worden behandeld met menselijkheid en met
eerbied voor de waardigheid, inherent aan de menselijke persoon.
2. a. Verdachten dienen, uitzonderlijke omstandigheden buiten beschouwing gelaten,
gescheiden te worden gehouden van veroordeelden en dienen aanspraak te kunnen maken
op een afzonderlijke behandeling overeenkomend met hun staat van niet veroordeelde
persoon.
2. b. Jeugdige verdachten dienen gescheiden te worden gehouden van volwassenen en zo
spoedig mogelijk voor de rechter te worden geleid.
3. Het gevangenisstelsel dient te voorzien in een behandeling van gevangenen die in de eerste
plaats is gericht op heropvoeding en reclassering. Jeugdige overtreders dienen gescheiden te
worden gehouden van volwassenen en behandeld te worden in overeenstemming met hun
leeftijd en wettelijke staat.
Vooral door het werk van prof. Coyle zijn er Europese gevangenis regels opgesteld.
DE EUROPESE GEVANGENIS REGELS 2006
Voordat prof. Coyle overgaat op de internationale normen, neemt hij de kans te baat, hier in de stad Straatsburg, om een woord over de regionale normen van Europa te zeggen, die te vinden zijn in de Europese Regels voor het Gevangeniswezen. Deze regels, die gebaseerd zijn op de Standaard Minimum Regels van de VN voor de Behandeling van Gevangenen, werden herzien in 2006. Eén van de uitdagingen die de opstellers van de Herziene Regels onder ogen zagen, was de behoefte om rekening te houden met de verschillende tradities in de staten die onlangs waren toegetreden tot de Raad van Europa. Bovendien werd erkend dat binnen een aantal originele lidstaten er enkele waren die minder dan sympathiek stonden tegenover de gevangenisregels die gebaseerd waren op mensenrechtennormen. Deze uitdaging werd opgelost door aan het begin van de Herziene Regels een reeks Basis Principes te plaatsen waarmee iedereen akkoord kon gaan. Dientengevolge, vormen de eerste negen Europese Regels van het Gevangeniswezen nu de basisprincipes waarop een fatsoenlijk en menselijk gevangenissysteem zou moeten worden gebaseerd.
Zij zijn een zeer goed uitgangspunt voor elk bespreekpunt aangaande de minimum internationale normen voor de behandeling van gevangenen.
De lijst met basisprincipes:
- De personen die beroofd zijn van hun vrijheid zullen met eerbied voor de rechten van de mens
worden behandeld.
- De beperkingen die gesteld worden zullen minimaal noodzakelijk zijn en in verhouding met
de wettige doelstelling waarvoor zij worden opgelegd.
- Het leven in de gevangenis zal zo dicht mogelijk de positieve aspecten van het
maatschappelijke leven benaderen.
- De reïntegratie in de vrije maatschappij wordt bevorderd, o.a. in samenwerking met de sociale
diensten buiten de gevangenis.
- Opleiding en arbeidsvoorwaarden van de stafleden zorgen ervoor dat zij hoge normen
betrachten in hun zorg voor gevangenen.
- Alle gevangenissen zullen onderworpen worden aan regelmatige overheidsinspecties en aan
onafhankelijke controle.
Deze regels zijn aanbevolen in alle 47 lidstaten van de Raad van Europa door haar Comité van Ministers. Dit betekent dat binnen elk van deze jurisdicties, elke toekomstige discussie over overbevolking, detentieomstandigheden, gezondheidszorg, activiteiten, onderwijs en werk, contacten met de familie en de buitenwereld, discipline, klachten of beheer nu binnen de context van deze basisprincipes moeten worden uitgevoerd. Dat is een zeer krachtige verklaring van steun voor het principe om internationale mensenrechtennormen op de behandeling en het beheer van gevangenen toe te passen.
Antoon van Hooft
Deze regels zijn aanbevolen in alle 47 lidstaten van de Raad van Europa door haar Comité van Ministers. Dit betekent dat binnen elk van deze jurisdicties, elke toekomstige discussie over overbevolking, detentieomstandigheden, gezondheidszorg, activiteiten, onderwijs en werk, contacten met de familie en de buitenwereld, discipline, klachten of beheer nu binnen de context van deze basisprincipes moeten worden uitgevoerd. Dat is een zeer krachtige verklaring van steun voor het principe om internationale mensenrechtennormen op de behandeling en het beheer van gevangenen toe te passen.
Antoon van Hooft
Koepelgevangenis Breda
GEHEIME DETENTIECENTRA, DOOR MR. JOHN P. CERONE
Tijdens de regering Bush kwam het nieuws naar buiten dat de CIA (Amerika) in het geheim gevangenen verplaatste en deze in het geheim vasthield in het buitenland. Dit alles in het kader van de ‘War on Terror’.
Er zijn gevangenen die van Abu Ghraib per vliegtuig werden overgebracht naar een geheime CIA gevangenis in Afghanistan. Vervolgens werden zij geïsoleerd vastgehouden op onbekende locaties, waarschijnlijk ook in Oost Europa. Dit alles zonder enige aanklacht of proces en zonder toegang tot een rechter om de gevangenschap aan te vechten. De opsluiting ging steeds gepaard met slaaponthouding, of blootstelling aan fel licht, harde muziek, felle kou of grote hitte.
Het Europees Parlement stelde een Tijdelijke Commissie in om een en ander te onderzoeken en kwam tot de conclusie dat Europese landen bewust of onbewust hebben meegewerkt aan de praktijken van de CIA om Europese landen te gebruiken voor het vervoer en illegaal vasthouden van gevangenen.
Er werd een lijst opgesteld van verdachte vluchten. Meer dan een dozijn CIA vluchten hebben de Szymany-luchthaven in Polen gebruikt. Ook werden luchthavens in Portugal gebruikt en werden gevangen in het geheim o.a. vastgehouden in Italië, Spanje, Polen en Roemenië. Gevangenen die naar derde landen werden gebracht zijn in lokale gevangenissen gefolterd. Oud president Bush heeft zelfs het bestaan van geheime gevangenissen erkend.
WAT IS GEHEIME DETENTIE?
Ten eerste, welke informatie wordt geheim gehouden? Is de detentie zelf het geheim? Is het de naam van de vastgehouden persoon? Of is het de plaats van het detentiecentrum?
Ten tweede, voor wie wordt de informatie geheim gehouden? Voor het grote publiek? Voor relevante internationale agentschappen? Voor het ICRK (Intern. Rode Kruis)? De staat van wie de gevangene de nationaliteit draagt? De familie van de gevangene? Voor iedereen behalve de vasthoudende staat? Voor iedereen behalve voor de regering die de gedetineerde vasthoudt in de vasthoudende staat?
Voor zover de praktijk door het internationaal recht wordt geregeld, is het belangrijk om deze diverse facetten in gedachten te houden. Wat betekent het voor een detentie om ‘geheim’ te zijn?Soms kan het gunstig zijn voor de gevangene om in het geheim te worden opgesloten. Tegenstanders van de gevangene weten niet waar hij is en kunnen hem dus ook niets aandoen.
Geheime detentie wordt op zichzelf niet uitdrukkelijk verboden door enige regel in het internationaal recht. Dat wil echter niet zeggen dat staten geheime detentie op elke moment en in elke omstandigheid in de praktijk mogen brengen. Een snel overzicht van relevante bepalingen in het internationaal recht laat een aantal beperkingen zien ten aanzien van geheime detentie.
Is geheimhouding illegaal? Illegaal is relatief. Wanneer we spreken over ‘rechtsstaat’ bedoelen we meestal nationale wetgeving, maar in de praktijk geldt ook internationale wetgeving.
Er zijn allerlei internationale verdragen. Vaak worden deze gerespecteerd, maar als een land het verdrag niet geratificeerd heeft hoeft het er zich niet aan te houden en kan de internationale gemeenschap dit land ook niet op het verdrag aanspreken.
Het verdrag op gedwongen verdwijningen bijv. is nog niet in werking getreden. In het Westfalen-systeem (vóór WO II) gold het traditionele internationale recht. De staat is houder van het recht. Essentieel was het non-interventie principe. Met andere woorden: bemoei je niet met zaken in een ander land.
WETGEVING OVER ‘GEHEIME DETENTIE’ IS COMPLEXE ZAAK
Mr. John P. Cerone
Na de Tweede Wereldoorlog is met Europese en wereldwijde wetgeving hierin verandering gekomen. Vooral Mensenrechtenwetgeving en Humanitair recht zijn op grote schaal geaccepteerd. De beoordeling van de verenigbaarheid van geheime detentie met bepalingen van het internationaal recht is een complexe onderneming. De ingewikkeldheid komt voor een deel voort uit het gebrek aan een duidelijke definitie van ‘geheime detentie’, maar ook vanwege de veelheid aan internationale organen in recht. Zo kennen we internationaal mensenrecht, de wet betreffende de staatsverantwoordelijkheid voor het kwetsen van vreemdelingen, internationaal humanitair recht en internationaal strafrecht.
Over een en hetzelfde begrip wordt in de verschillende wetten verschillend gesproken. Aparte afspraken tussen staten maakt het nog gecompliceerder, speciaal wanneer het staten betreft die detentiecentra huisvesten buiten het eigen grondgebied.
Tot slot is er een complicatie waarbij het gaat om actoren die detentie verzorgen maar niet toebehoren aan een bepaalde staat.
DE INTERNATIONALE MENSENRECHTEN WETGEVING
De praktijk van geheime detentie is op zichzelf geen schending van het Internationaal Verdrag van Burgerlijke en Politieke Rechten (BuPo). Toch moet dergelijke detentie aan de vereisten van Artikel 9 voldoen, waarin het recht om vrij te zijn van willekeurige arrestatie en detentie is vastgelegd. Dus mag detentie niet willekeurig zijn; het moet procedures volgen die door de wet worden bepaald.
Ook regelt het BuPo de behandeling van gevangenen. De gevangenen mogen niet blootgesteld worden aan marteling of aan wrede, onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing
(art. 5 UVRM). De geheime detentie houdt zeker het risico van marteling in en zou om deze reden al vermeden moeten worden.
TOEPASSINGSGEBIED
De bovengenoemde analyse behelst slechts die situaties waarop BuPo van toepassing is. Er is een controverse met betrekking tot het toepassen van BuPO. Sommige autoriteiten zijn van mening dat BuPo niet van toepassing is tijdens een gewapend conflict en dat het niet van toepassing op personen die zich buiten het grondgebied van de staat bevinden. De regering Bush was hiervan een voorbeeld. Het Internationaal Gerechtshof heeft deze interpretaties zowel bij adviserende uitspraken als bij controversiële gevallen goeddeels verworpen.
INTERNATIONALE HUMANITAIRE WET/INTERNATIONAAL OORLOGSRECHT
De detentie bij een gewapend conflict wordt verder geregeld door Internationaal Humanitair Recht (IHR) of Internationaal Oorlogsrecht. De bescherming die door het Internationaal Oorlogsrecht wordt gegeven hangt af van de status van de gevangenen. Beschermde personen, degenen voor wie de hele reeks van bescherming geldt in het kader van de Geneefse Conventies van 1949, zijn in het algemeen niet onderworpen aan geheime detentie.
De wet van niet-internationaal gewapend conflict belemmert uitdrukkelijk weer niet de geheime detentie.
INTERNATIONAAL STRAFRECHT
Het meest relevante verdrag voor de huidige analyse is het Verdrag voor de Bescherming van Alle Personen van Gedwongen Verdwijningen. Dit verdrag is nog niet in werking getreden. Naar het voorbeeld van het Verdrag tegen Martelen vereist het Verdrag op Gedwongen Verdwijningen criminalisering van gedwongen verdwijningen.
Artikel 17 (1) van de Overeenkomst stelt: ‘Niemand zal in geheime detentie worden vastgehouden’, maar het verdrag definieert echter niet wat ‘geheime detentie’ betekent. Niettemin wijzen de toegevoegde eisen aan artikel 17 en 18 op de praktijksituatie. Zo vereist artikel 17 (2) dat een officieel register van gevangenen wordt bijgehouden; en spreekt artikel 18 over recht op informatie over de vastgehouden persoon voor diegenen die legitieme belangen hebben bij dergelijke informatie. Echter artikel 20 beperkt dit recht dan weer.
Een andere potentiële uitvlucht in deze kwestie wordt gevonden in de ‘uitzonderingsbepaling’ van het IHR. Volgens artikel 43 is stelt het verdrag een ‘onder voorbehoud’ aan de bepalingen van internationale humanitaire recht.
Terwijl dit universele verdrag nog niet van kracht is, is er al een verwant regionaal verdrag van kracht in de beide Amerika’s. De Inter-Amerikaanse Overeenkomst over Gedwongen Verdwijning van Personen trad in werking in 1996 en is bindend voor zijn 13 aangesloten staten. Terwijl het niet uitdrukkelijk de kwestie van geheime detentie behandelt, houdt het een potentieel bredere definitie in van ‘gedwongen verdwijning’. Artikel 2 definieert gedwongen verdwijning als ‘handeling van het beroven van de vrijheid van een persoon of van personen, op welke manier dan ook, begaan door agenten van de staat of door personen of groepen personen die onder de vlag van, of met de steun van de staat handelen’.
INTERNATIONAAL STRAFRECHT IN DE STRIKTE BETEKENIS
Waar een geheime detentie overgaat in een gedwongen verdwijning kan het ook tot een schending van internationaal strafrecht leiden, wat ertoe leidt dat de dader zich individueel moet verantwoorden voor de misdaden, op zijn minst tegenover het Internationale Strafhof. Het statuut van Rome bepaalt de Misdaad tegen de Mensheid van ‘gedwongen verdwijning van personen’ in termen die lijken op de VN Overeenkomst. Het voegt er de uitdrukkelijke vereiste aan toe dat de handeling moet zijn begaan ‘met de bedoeling om (de slachtoffers) uit te sluiten van wetbescherming voor langere tijdsduur’.
WIJZEN VAN VERANTWOORDELIJKHEID
Mensenrechtenschendingen vanwege geheime detentie kunnen de verantwoordelijkheid meebrengen van meer dan één staat. Dit kan het geval zijn wanneer de vasthoudende staat wordt bijgestaan door een andere staat, bijv. een staat die zorgt voor de detentieplaats. Hier dringt zich het begrip ‘medeplichtig’ op. In het internationale recht komen hiervan verschillende vormen voor en bestaat er een ‘beetje’ tot ‘sterke’ medeplichtigheid. Ook het niet nakomen van verplichtingen kan een staat schuldig maken.
Conclusie: het lijkt zo voor de hand te liggen om te denken dat geheime detentie verboden en dus strafbaar is. De praktijk van het internationale recht is echter stroef. Aan de andere kant kunnen we vaststellen dat de laatste decennia zeer veel verbeterd is en dat er werk aan de winkel is om de stroefheid weg te nemen.
Antoon van Hooft
GEDACHTEN VAN EEN PAKISTAANSE VROUW IN EEN ENGELSE GEVANGENIS
Het is waar, ik ben gelukkiger dan voorheen.
Hier weet ik, voor het eerst, dat ik ik ben,
Niet deze man zijn dochter, die man zijn vrouw.
Mijn misdaad? Ik had geen keuze.
Dit werd niet begrepen.
Mijn eigen gedachten
Scheren als vogels door mijn cel,
ze glippen bijna tussen de tralies door.
Goddank zijn het geen
Aziatische vogels of Engelse vogels.
’s Nachts tel ik elke schitterende veer.
Deze veer is mijn wens.
Die veer is mijn recht.
Moniza Alvi
DE VERENIGDE STATEN, EEN JAAR LATER, DOOR JEAN-ETIENNE DE LINARES
Op 22 januari 2009, heeft president Obama twee belangrijke beslissingen genomen. De eerste beslissing betreft de sluiting, binnen een jaar, van de gevangenis van Guantánamo. In het tweede besluit moet de CIA dezelfde regels bij een verhoor hanteren zoals die gelden voor het Amerikaanse leger.
Voor de duidelijkheid: foltering mag niet meer toegepast worden. Obama verklaarde de geheime detentiecentra in het buitenland voor illegaal, waar de CIA ‘onder druk’ verdachten van terrorisme onderwierp aan verhoren.
Door deze besluiten, die slechts twee dagen na zijn ambtsaanvaarding in het Witte Huis werden gepubliceerd, heeft Barack Obama ondubbelzinnig voor de mensenrechten gekozen en een eind gemaakt aan de periode Bush, die gekenmerkt werd door minachting van de mensenrechten en het gebruik van foltering. Een jaar na zijn verkiezing is deze laatste bladzijde echter nog niet helemaal omgeslagen.
GUANTANAMO EN DAARNA
Eind september 2009 heeft het Witte Huis toegegeven dat de gevangenis van Guantánamo niet vóór 22 januari 2010 gesloten zal kunnen worden. Bij het aantreden van Obama verbleven ongeveer 240 gevangenen in het kamp. Een honderdtal van hen die gezien worden als soldaten van lage rang zouden kunnen worden vrijgelaten. Maar eind september was dat pas met ca. twintig gevangen gedaan.
Weinig landen zijn bereid om gevangenen op te nemen die onschuldig zijn bevonden. Bijna zestig van hen hangt de dreiging boven het hoofd opnieuw gefolterd te worden als zij naar het land van herkomst worden teruggestuurd. Dat geldt bijvoorbeeld voor zeventien Oeigoeren die naar China zouden terugkeren. De dossiers van de vrij te laten gevangenen worden per geval verwerkt, en de onderhandelingen met de mogelijke ontvangende landen (Europa, Saoedi-Arabië, Bermuda’s, Tsjaad, Irak) kosten veel tijd. Wat de opname op Amerikaans grondgebied betreft heeft de woordvoerder van het Witte Huis duidelijk aangegeven dat ‘deze mogelijkheid niet wordt afgewezen’ ondanks hevige weerstand in het Congres.
De regering is van mening dat veertig andere gevangenen voor de rechter kunnen worden geleid. President Obama heeft aangegeven dat, in die gevallen waar dat mogelijk is, de federale rechtbanken uitspraak zullen doen. Sommige gevangenen worden beschuldigd van medeplichtigheid aan de aanslag van 11 september. Degenen die de ‘oorlogswetten’ hebben geschonden zouden voor militaire rechtbanken moeten verschijnen.
Blijft over de groep van honderd gevangenen die Washington te gevaarlijk vindt om te worden vrijgelaten, maar die niet veroordeeld kunnen worden. Ofwel omdat er geen enkel verifieerbaar bewijs tegen hen is, ofwel omdat de grondslagen van beschuldigingen waardeloos zijn omdat deze onder foltering verkregen zouden zijn. Waartoe dient de beslissing om Guantánamo te sluiten als tegelijkertijd bepaalde gevangenen oneindig lang en willekeurig, zonder veroordeling in detentie worden gehouden? Dit enkel en alleen omdat een militaire instantie hen als gevaarlijk beschouwt zonder dit te kunnen bewijzen en zonder hen de mogelijkheid te bieden zich te verdedigen.
Voor ACAT geldt uiteraard dat het reguliere recht moet worden toegepast. Iedere gevangene moet, binnen een redelijke termijn, door een burgerlijke en onafhankelijke rechtbank beoordeeld worden, met het recht zich zelf te verdedigen. We gaan er van uit dat elke beschuldigde slechts veroordeeld kan worden voor werkelijk begane misdaden, en niet vanwege het feit dat hij het stempel van ‘bijzonder gevaarlijk’ draagt. Het simpele feit andere verblijfplaatsen voor hen te vinden op Amerikaans grondgebied, zoals binnen militaire bases of in zwaar beveiligde federale gevangenissen, is ingewikkeld vanwege krachtige plaatselijke oppositie.
DE BAGRAM BASIS
Guantánamo is dan wel hét media symbool van de misbruiken van de regering Bush, toch mogen we het lot van de 600 gevangenen op de luchtbasis Bagram in Afghanistan niet vergeten. Voor het merendeel zijn het Afghanen. Sommigen zitten meerdere jaren opgesloten zonder zicht te hebben op een vonnis binnen een redelijke termijn. De geringe informatie over hun situatie is verontrustend. De regering Obama is ook nu nog van mening dat deze ‘vijandelijke strijders’ (een afschuwelijke kwalificatie die geërfd is uit de jaren van Bush) onder het militaire recht vallen zolang Afghanistan een land in oorlog is.
ONDERZOEKEN EN PROCESSEN
Door de straffeloosheid van folteraars uit het verleden aan te pakken, neemt justitie het recht weer in handen en spant zich er voor in dat dergelijke misdaden niet meer worden begaan. Maar wat wil president Obama die heeft verklaard ‘vooruit’ te willen kijken en niet ‘achteruit’? Een belangrijke stap voorwaarts heeft plaatsgevonden. Medio april zijn vier geheime stukken van de CIA bekend gemaakt. Hierin wordt melding gemaakt van folteringen tijdens ondervragingen van personen die verdacht waren van terroristische activiteiten.
Op 24 augustus 2009 is door de CIA een rapport uit 2004 gepubliceerd dat tot dan toe strikt geheim was. Het bevat gedetailleerde gegevens over de toegepaste praktijken, zoals het onthouden van slaap, waterboarding, dreigementen met een elektrische boormachine, dreigementen familieleden te doden of geweld aan te doen. Diezelfde dag heeft de Minister van Justitie, Eric Holder, een onderzoek aangekondigd over het machtsmisbruik bij verhoren na
11 september 2001. Hoe positief dit ook klinkt, deze beslissing betreft alleen agenten die de macht misbruikt zouden hebben, door andere ondervragingstechnieken te gebruiken dan de officieel toegestane. Het doen van onderzoek naar deze ‘misbruiken’ is onvoldoende omdat zelfs de toegestane methodieken van het Ministerie van Justitie (stresssituaties, blootstellen aan kou, hitte, geluidsoverlast, naakt staan) volgens het internationaal recht onder foltering vallen. Onder de regering Bush heeft het Ministerie van Justitie alles in het werk gesteld om het fundamentele verbod van foltering te ontduiken.
Het ging er haar om een soort macabere catalogus op te stellen met methoden die niet als foltering zouden kunnen worden bestempeld. Zij zouden minder als middeleeuws opgevat worden, omdat voor de duur en intensiteit van de methode precieze codes zouden gelden. Daarom kunnen de agenten, voor zover zij zich aangemoedigd voelen door de brief en door de geest van verleende vergunningen die van hogerhand werden uitgegeven, niet alleen aansprakelijk gesteld worden. Er moeten onafhankelijke en meer diepgaande onderzoeken ingesteld worden naar de praktijken in het betreffende kamp.
En als de feiten in de publicaties van aantekeningen en verslagen waar blijken te zijn, zouden de hoogst verantwoordelijken van de Staat ter verantwoording moeten worden geroepen en voor de rechter moeten worden gebracht.
EEN HEILIGE PLICHT
Barack Obama wenst aan de ergste excessen van de ‘oorlog tegen het terrorisme’ een einde te maken. Maar is hij bij machte om verder te gaan? De moeilijkheden zijn enorm. Vooral ook omdat de laatste acht jaren geen schoonheidsprijs verdienen in de Amerikaanse geschiedenis. Het gebruik van foltering door de veiligheidsdiensten dateert niet van 11 september 2001, zelfs al heeft de recente periode een regering gekend die zich inspande om dit te rechtvaardigen. Het leveren en het leren van het folteren aan foute Latijns-Amerikaanse regimes, als ook de praktijk van ‘gewone’ folteringen in talloze gevangenissen in de VS en in zwaar beveiligde federale gevangenissen, toont aan dat deze methoden diep verankerd zijn in het gewoonteleven en dat het zeer moeilijk zal zijn om ze uit te roeien. Per slot van rekening is Barack Obama, zelfs al is hij president van de Verenigde Staten, en zelfs als hij met de beste voornemens bezield is, niet almachtig. Hij moet eveneens samenwerken met mensen die hem momenteel beschuldigen van idealisme of van zwakte in zijn buitenlands beleid, of met mensen waarmee hij een moeilijke binnenlandse strijd levert over zaken zoals de hervorming van het gezondheidssysteem. Barack Obama kreeg onlangs de Nobelprijs voor de Vrede. We kunnen dat prematuur vinden. We kunnen het ook zien als een aanmoediging en een heilige plicht.
Jean-Etienne de Linares, ACAT Frankrijk
